TRIẾT HIỆN SINH: “TIẾN LÊN ĐỂ SỐNG” BÙI VĂN NAM SƠN

Trong thời gian nước Pháp bị phát xít Đức chiếm đóng, một sinh viên đứng trước sự lựa chọn khó khăn: trốn sang Anh để tham gia cuộc kháng chiến hoặc ở lại để chăm sóc người mẹ già yếu, cô độc mà anh là chỗ dựa duy nhất. Tham gia kháng chiến vì “đại nghĩa”, nhưng chưa chắc đóng góp được gì nhiều. Ở lại vì đạo hiếu riêng tư, nhưng vắng anh, người mẹ chắc không thể sống sót. Anh có thể xin lời khuyên từ các vị linh mục, nếu anh là tín đồ. Nhưng, có linh mục cộng tác với địch, có linh mục kháng chiến và có cả linh mục trùm chăn. Chọn hỏi người nào cũng tức là mặc nhiên đã chọn trước câu trả lời! Nếu chọn hỏi Jean-Paul Sartre, người thầy giáo chủ trương thuyết hiện sinh, chắc hẵn Thầy Sartre sẽ trả lời: “Anh tự do. Anh hãy suy nghĩ, chọn lựa và tự chịu trách nhiệm về quyết định của mình!”. Nói cách khác, chẳng có một nguyên tắc, một đạo lý có sẵn nào (triết học gọi là “tiên thiên”/ a priori) quyết định hộ cho anh được cả. J. P. Sartre, trong luận văn nổi tiếng “Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản” (1946, bản tiếng Việt của Đinh Hồng Phúc, sắp xuất bản) nêu trường hợp éo le ấy như một điển hình cho vô vàn tình huống nan giải của đời người, chẳng hạn: có nên bắn hạ một máy bay chở khách khi bị bọn khủng bố chiếm giữ và sắp lao vào chỗ đông người? Có nên ngăn cản sự tiến bộ của khoa học trong nghiên cứu tế bào gốc và nhân bản người? v.v.. và v.v..

Đặt con người trước những “hoàn cảnh ranh giới” của sự sợ hãi, lo âu, xấu hổ, ghê tởm, tội lỗi, bệnh tật, cô đơn, khủng hoảng để cảm nhận sự tự do vừa như gánh nặng vừa như nghĩa vụ, là tạo cơ hội cho con người đối diện với chính mình, tra hỏi về khả thể của tự do và phẩm giá ngay cả trong những cảnh huống ngặt nghèo nhất. Triết thuyết hiện sinh ít bàn trực tiếp về giáo dục (“rao giảng”, “dạy dỗ” là những gì thật xa lạ với tinh thần thuyết hiện sinh!), nhưng, đúng như nhà giáo dục học R. Reichenbach nhận xét, “bất kỳ nhà giáo “giỏi” nào cũng đều là một nhà theo thuyết hiện sinh! Điều này người ta thường quên hay không hề biết đến. Nhưng thật đáng nhắc lại và không bao giờ là muộn! Tất nhiên, không có nghĩa là một nền sư phạm “hiện sinh chủ nghĩa” là hoàn toàn đầy đủ. Không, không ai bảo thế cả!”

“LÙI LẠI ĐỂ HIỂU, TIẾN LÊN ĐỂ SỐNG!”

Câu nói trên đây của S. Kierkegaard, một trong những triết gia tiền phong của thuyết hiện sinh, tóm gọn tinh thần của triết thuyết. “Lỗi lầm” là động lực thường trực để con người biết ngoái nhìn lại quá khứ, thấu hiểu và cảm thông. Còn “tiến lên để sống” là dũng cảm đề ra những dư phóng cho tương lai, với ý thức đầy đủ về hoàn cảnh giới hạn về nhiều mặt của chính mình cùng với trách nhiệm phải gánh vác trước tha nhân và cộng đồng, tức, thật sự sống “hiện sinh”, hoặc buông xuôi, mê muội, vô ý thức. Trong trường hợp trước, ta quan tâm đến câu hỏi: làm sao thực hiện sự tự do hay, ta tự định hình mình như thế nào? Khác với “chủ nghĩa hư vô”, thái độ “hiện sinh” không bao giờ là bi quan, yếm thế, dù không muốn tự gọi là “lạc quan”. Tự do, trong triết hiện sinh, là tự do tích cực, chủ động, là tự do “để làm gì”, chứ không chỉ là tự do thoát “khỏi cái gì”. Khi không hài lòng với trực trạng, thì, theo nghĩa “hiện sinh”, ta phải hành động để thay đổi nó đi. Cho dù khó có thể hình dung một dự phóng cho toàn bộ lịch sử và xã hội, tín niệm của thuyết hiện sinh vẫn là tự mình hãy “tạo nên” ý nghĩa cho nó. Ý nghĩa và giá trị chỉ hình thành qua hành động, dù trong nghịch cảnh, nếu không muốn kéo lê đời mình trong sự nhàm chán: rút cục, ta có thể kết luận rằng hành động của ta là vô nghĩa, phi lý, hoặc ta tìm thấy ý nghĩa trong hành động cụ thể (chứ không ở đâu khác được!).

Triết hiện sinh chia tay với triết học “trừu tượng”. Nó quan tâm đến tính chủ thể cụ thể của con người, chứ không phải khái niệm trừu tượng về “chủ thể”. Đó là lý do nhiều triết gia hiện sinh (như Sartre, Camus…) chọn hình thức văn nghệ (tiểu thuyết, kịch…) để đến gần hơn với đời sống thực, nói lên những băn khoăn, thao thức, đau khổ và lựa chọn trong “thân phận” làm người.

Khẩu hiệu có lẽ trứ danh nhất của thuyết hiện sinh Pháp (Sartre) rằng hiện hữu có trước bản chất muốn nói rằng ta không hề hay biết một “bản tính” hay “bản chất” có sẵn nào đó của con người để, chẳng hạn, dùng làm định hướng hay đường lối bất biến cho giáo dục, luân lý và sự phát triển xã hội, hoặc để từ đó, xác định chỗ đứng của con người trong vũ trụ. Đúng hơn, ta “bị ném vào cuộc đời” và không có bản tính định sẵn nào cả. Mặt tích cực của quan niệm này là: khi dự phóng, quyết định, hành động, ta “tự tạo ra chính mình”. Thuyết hiện sinh, theo cách hiểu ấy, đã ảnh hưởng rộng rãi ra khỏi Tây Âu vốn là cái nôi của nó. Một trong những nhà triết học giáo dục quan trọng nhất của nước Mỹ là Maxine Greene (1917-2014) phát triển tư tưởng hiện sinh, xoay quanh chủ đề: Tự do như là Thực tiễn. “Tự do”, theo bà, không phải là nhờ sống trong một “nước tự do”, mà vì ta sống theo một cách thế tự do. Theo Greene, vấn đề cốt lõi là làm sao thực hành tự do bên ngoài vai trò và chức năng định sẵn (trong trường hợp của bà là: người Mỹ, phụ nữ, da trắng, trí thức..)? Lý tưởng (cao) của giáo dục là ở chỗ làm cho con người có năng lực “siêu việt” lên khỏi vị trí hầu như đã được an bài và khó tránh khỏi ấy. Vậy, chính “con người cụ thể”, chứ không phải bản tính nhất định nào, vẫy gọi con người hãy tự sáng tạo chính mình. Trong diễn trình ấy, những vấn đề chỉ được đặt ra cho từng con người cá nhân cụ thể để giải đáp và tiếp tục tìm tòi, vươn tới.

Triết hiện sinh, như thế, không phải là triết học trường ốc với sách vở mốc meo, mà là hoạt động: triết học là làm triết lý. Ý nghĩa của hoạt động này, nói như Karl Jaspers, là góp phần “soi sáng” hiện hữu của con người trong một hoàn cảnh nhất định. Chức năng của nó là cho ta thấy rằng cá nhân mình là duy nhất, là tự do, là có thể chọn lựa, dù ở trong bất kỳ tình huống nào.

Theo một nghĩa rộng nào đó, hầu như không triết gia hay nhà giáo dục nào không là “nhà hiện sinh”! Socrates cũng thế, John Dewey cũng thế. Tuy nhiên, triết thuyết (giáo dục) hiện sinh, theo nghĩa chặt chẽ, là sản phẩm độc đáo và sâu sắc của thế kỷ 20, một “thế kỷ ngắn” đầy những cực đoan, nói như Eric Hobsbawm hay “thời đen tối” dưới con mắt của Annah Arendt, sẽ được tiếp tục tìm hiểu qua vài nét thật đặc sắc của nó.

………………………..

Advertisements

Molen De Adriaan and the Town of Haarlem, The Netherlands

xem

life to reset

haarlem
As much as I enjoy Amsterdam, the streets can feel crowded sometimes. So when I had free time, I took the train and visit the next closest city.

Twenty kilometres away from Amsterdam, easily accessible by frequent trains departing from the Central Station is the town of Haarlem.
haarlem
haarlem
haarlem
haarlem
haarlem
haarlem
haarlem
haarlem
haarlem

Yes, a town name similar to the New York neighborhood, however it is important to note that Harlem, New York is actually named after the Dutch city of Haarlem attributing to the presence of Dutch colony on the early years of NYC.

There is truth to those observations that Haarlem is like a “mini-Amsterdam”.

There are the museums, the canals, the monumental buildings, the bicycles, the cafes and the never-ending list of similarities but actually what set Haarlem apart from Amsterdam is the most obvious reason- it is not Amsterdam, therefore you have way less tourists, less crowded streets.
haarlem
haarlem
haarlem
haarlem
haarlem

From the Haarlem…

View original post 258 từ nữa

Một góc nhìn New York

Xem

Blog Chuyện Bâng Quơ

Sáng nay tôi thức dậy cổ họng đau nhói, có lẽ là đã bị cảm.

Hôm nay là 30 tháng Tư.  Ngày mai là 1 tháng Năm.  Tháng năm là May giống chữ may trong may mắn của tiếng Việt. May là tháng của mùa Xuân.  Thời tiết rất đẹp.  Ngày xưa tôi rất yêu câu hát. “Ngày ấy khi xuân ra đời một trời bình yên có lũ chim vui.  Có lứa đôi, yêu nhau rồi một ngày tuổi mới đôi mươi.  Nắm tay cùng nói vui, những câu em vui không rời vai.  Rồi lả lơi hình dáng ai…”  Đó là những câu trong một bài nhạc tiếng Anh mà bất thình lình tôi không nhớ ra chỉ nhớ là nó có liên hệ đến chữ May (tháng Năm).

Hôm nay tôi sẽ đi chơi New York một mình.  Đây là chuyện hiếm có nhưng tôi thuyết phục…

View original post 738 từ nữa

Weekend Wanderings: Another Trip to Flinders

xem

Leanne Cole PHOTOGRAPHY

As I mentioned yesterday I spent another morning at Flinders a few weeks ago for Social Snappers. It was a different morning and the sea was angrier.  There was no sunlight until later in the morning and definitely not while we were at the blowhole.  We went for breakfast and then down to the pier.

flinders-blowhole-ocean-pier-rocks-1002

It was threatening rain the whole time and we did think we would get some, but we didn’t.  Windy was really how it was. There is such a mixture of colours over the rocks.

flinders-blowhole-ocean-pier-rocks-1006

The waves were banging against the rocks and I was trying my best to get the waves as they exploded.

flinders-blowhole-ocean-pier-rocks-1009

There was a heap of foam in the water.  I don’t know, it was really disgusting, but I don’t know what it was. Any ideas?

11062045_990688397608873_8264246917406070566_n

We went into Flinders for breakfast. While we were sitting out the front there was a…

View original post 173 từ nữa

40 Năm, Nghĩ Gì Vào Cuối Tháng Tư?

xem

Tường Vi Và Khoảng Trời Riêng

Fall_Of_Sg_1975

Leaving Saigon from the top of the building, April 1975

Bốn mươi năm, hơn nửa đời người, một thế hệ! Nhớ về ngày này bốn mươi năm trước, tôi đang nghĩ gì? Chắc chắn một điều tôi không than khóc cho một vận nước nổi trôi, một dân tộc kém may mắn. Ai thắng ai bại sau cuộc chiến, cho tới giờ này có lẽ chúng ta đã rõ. Sự thắng cuộc không phải chỉ là chiếm lấy một đất nước mà là lòng dân có phục, có xây dựng đất nước thành công, có đưa được nước nhà đến ngang tầm thế giới. Chúng ta có thể gật đầu đồng ý bất cứ điểm nào vừa nêu không? Câu trả lời vẫn là không, dù sau hai mươi, ba mươi hay bốn mươi năm. Vì vậy chúng ta có thể buồn nhưng đừng tiếc nuối một quá khứ, đừng trách cứ một đồng minh. Hãy nhìn…

View original post 3 528 từ nữa

Truyện dành cho trẻ em

Xem

Blog Chuyện Bâng Quơ

Khi muốn đầu óc thanh thản hơn, tôi thích đọc truyện hay xem phim dành cho trẻ em. Một trong những điểm lợi khi đọc sách và xem phim dành cho trẻ em, là ít bạo động (ít nhưng vẫn có), tranh ảnh rất đẹp, lời văn đơn giản, tình dục thì hầu như không có, ngoại trừ khi đó là sách dành cho những người đang ở tuổi dậy thì (young adults) thì có nói đến tình yêu và tình dục nhưng không đến độ làm người đọc thấy khó chịu.

Lang thang trong trang mạng của thư viện địa phương, với key word là wabi sabi, tôi tìm ra rất nhiều quyển sách hấp dẫn, trong đó có một quyển dành cho trẻ em có tên là Wabi Sabi. Quyển sách này của tác giả Mark Reibstein, tranh ảnh minh họa của Ed Young. Trong quyển này Wabi Sabi là…

View original post 721 từ nữa

Weekend Wanderings: Early Trip to Flinders

xem

Leanne Cole PHOTOGRAPHY

Back in January I took a trip to Flinders, a town on the coast and while I posted the photos that I took around the Flinders pier I never showed the ones of the blowhole that I took just out of town. I was thinking of using them and to my delight I discovered I had already processed them.  Today I thought I would show them to you.  I plan on showing some other photos of the same place soon, maybe tomorrow, but taken about a month ago.

flinders-blowhole-water-waves-rocks-101

The sun was out on this morning, but the tide was coming in so we couldn’t see a lot.  Apparently there is a blowhole there, one day I’m sure I will see it, but I haven’t yet. I really like the rocks.

flinders-blowhole-water-waves-rocks-103

I tried doing some long exposures.  The wind was going in the wrong direction however, so the clouds were going…

View original post 196 từ nữa